Хэн нэгэнд хэрэг болж юун магад.
1. I see - Би ойлголоо
2. I quit! - Би болилоо
3. Let go! - Явуулаач
4. Me too - Би ч гэсэн
5. I will do my best ! - Би хамгийн сайнаараа ажиллах болно!
6. No way! - Яг ш дээ.
7. Come on - Алив.
8. Hold on - Байж байгаарай
9. I agree - Би зөвшөөрчихнө, би ч гэсэн
10. Not bad - муугүй шүү
11. Not yet - Одоохондоо арай болоогүй байна
12. See you - Баяртай
13. Shup up! - Амаа тат, дуугүй бай
14. So long - Мөд уулзая, түр баяртай
15. Why not? - Яагаад үгүй гэж
16. Allow me - Алив би хийе
17. Be quiet! - Чимээгүй!
20. Have fun! - Сайхан хөгжилдөөрэй
18. Cheer up! - Амжилт
19. Good job! - Сайхан ажил, Сайн ажиллаа.
21. How much? - Хэдий үнэтэй
22. I’m full - Би цадчихлаа
23. I’m home - Би гэртээ
24. I’m lost - Би төөрчихлөө
25. My treat - Би даая.
26. So do i - Би ч гэсэн
27. This way - Энэ зүг
28. After you - Таны дараа
29. Bless you! - Бурхан өршөөг
30. Follow me! - Намайг дагаад
31. Forget it! - Мартаж үз
32. Good luck! - Амжилт хүсье
33. I decline! - Зөвшөөрөхгүй байна
34. I promise - Амлаж байна.
35. Of course! - Тэгэлгүй яахав
36. Slow down! - Аяархан
37. Take care! - Болгоомжтой яваарай
38. They hurt - Тэд өвдчихсөн
39. Try again - Дахиад давт
40. Watch out! - Болгоомжтой
41. What’s up - Юу байнаа
42. Be careful! - Болгоомжтой
43. Bottoms up! - Босоод марш,ууж байгаа зүйлийнхээ ёроолыг харах
44. Don’t move!
45. Guess what? - Яасан гээч
46. I doubt it - Би эргэлзэж байна.
47. I think so - Миний бодлоор, би тэгэж бодож байна
48. I’m single - Би ганц бие.
49. Keep it up! - гүйцэх
50. Let me see - Надад харуулаач
51. Never mind - Болилоо
52. No problem! - Асуудалгүй.
53. That’s all! - Ингээд л болоо.
54. Time is up - Цаг дуусаа
55. What’s new? - Сонин сайхан?
56. Count me on - Надад итгэж болно
57. Don’t worry - Санаа зоволтгүй
58. Feel better? - Арай дээрдэв үү?
59. I love you - Би чамд хайртай.
60. I’m his fan - Би түүний фен нь
61. Is it yours? - Энэ чинийх үү?
62. That’s neat - Гоё юмаа
63. Are you sure? - Та итгэлтэй байна уу?
64. Do i have to - Би заавал уу?
65. He is my age - Тэр надтай чацуу
66. Here you are - Чи энд байсан юм уу?
67. No one knows - Хэн ч мэдэхгүй
68. Take it easy - Тайвшир даа
69. What a pity! - Ямайр гайхалтай юм.
70. Аny thing else? - Өөр ямар нэг зүйл байна уу?
71. To be careful! -
72. Do me a favor? - Надад туслаач
73. Help yourself - Өөртөө тусал
74. I’m on a diet - Би хоолны дэглэм барьж байгаа
75. Keep in touch - Холбоотой байгаарай
76. Time is money - Цаг бол алт
77. Who’s calling? - Хэн залгаж байна.
78. You did right - Чи зөв хийсэн байна
79. You set me up! - Чи намайг хулхидсан байна
80. Саn i help you? - Танд тусламж хэрэгтэй юу?
81. Enjoy yourself!
82. Excuse me, Sir - Өршөөгрөй ноёнтоон
83. Give me a hand! - Надад туслаач!
84. How’s it going? - Хэр явж байна даа?
85. I have no idea - Надад ямар ч мэдэх юм алга
86. I just made it! - Би дөнгөж сая ажуулчихлаа!
87. I’ll see to it! - Би харж л байя
88. I’m in a hurry! - Би яарч байна!
89. It’s her field - Энэ тэрний өөрийнх нь салбар
90. It’s up to you - Чамаас л бүх юм шалтгаална
91. Just wonderful! - Гайхамшигтай!
92. What about you? - Би яах юм болж байна?
93. You owe me one - Чи надад нэг өртэй
94. Your’re welcome - Тавтай морил
95. Any day will do - Хэзээ ч хйисэн яахав
96. Are you kidding? - Чи тоглоогүй биз?
97. Congratulations! - Баяр хүргье!
101. It sounds great! - Дажгүй сонсогдож байна.
102. It’s a fine day - Яахав дажгүй өдөр байна.
103. So far, so good - Дажгүй шүү.
104. What time is it? - Цаг хэд болж байна.
105. You can make it! - Би хийж чаднаа.
106. Control yourself! - Өөрийгөө удирд
107. He came be train - Тэр галт тэргээр ирсэн.
108. He is ill in bed - Тэр өвдөөд орондоо байгаа.
109. He lacks courage - Тэр зориггүй
110. How’s everything? - Бүх юм хэр байна даа?
111. I have no choice - Надад ямар ч сонголт алга.
112. I like ice cream - Би мөхөөлөдөст дуртэй
113. I love this game - Би энэ тоглоомонд дуртай.
114. I’ll try my best - Би байдгаараа хичээнээ 1
15. I’m on your side - Би чиний талд байгаа шүү
116. Lont time no see! - Удаан уулзалдсангүй
117. No pain, no gain -
118. Well, it depends - Ер нь харж л байж больёо доо
119. We’re all for it - Бид бүгдээрээ тэрний төлөө байгаа
120. What a good deal! - Ямар сайхан санал вэ!
121. What should i do? - Би яах ёстой вэ?
122. You asked for it! - Чи энийг л асуугаа биздээ
123. You have my word - Чи миний үгийг сонссон
124. Believe it or not! - Итгэнэ үү байна уу өөрөө мэд
125. Don’t count on me - Надад найдаад хэрэггүй шүү
126. Don’t fall for it! - Битгий тэрэнд унаж тусаад байгаарай
127. Don’t let me down - Намайг битгий мяаруулчихаарай даа
128. Easy come easy go -
129. I beg your pardon - Юу гэнээ дахиад хэлдээ
130. I’ll be back soon - Би удахгүй ирнэ
131. I’ll check it out - Би яасанг нь харамз
132. It’s a long story - Их урт түүх байна
133. It’s sunday today - Өнөөдөр ням гараг
134. Just wait and see! - Хүлээгээд харж бай
135. Make up your mind - Алив нэг санаа боддоо
136. That’s all i need - Миний хэрэгэй бүх юм ингээд болоо
137. The view is great - Их гоё харагдаж байна
138. The wall has ears - Энэ хана чихтэй шүү.
139. There comes a bus - За автобус ирж байна
140. What day is today? - Өнөөдөр ямар өдөр билээ
141. What do you think? - Юу гэж бодож байна даа.
142. Who told you that? - Хэн чамд наадахыг чинь хэлсэн юм?
143. Who’s kicking off?
144. Yes’ i suppose so - За, би зөвшөөрөхөөс дөө.
145. You can’t miss it - Боломжийг бүү алд
146. Any messages for me? - Надад ямар нэг захидал байна уу?
147. Don’t be so modest -
148. DOn’t give me that! - Надад битгий наадахаа өг
149. He is a smart boy - Тэр их ухаантай хүү
150. He is just a child - Тэр чинь жаахан хүүхэд шүү дээ.
98. I can’t help it - Би яаж ч чадахгүй нь
99. I don’t mean it - Би тэгье гэж бодоогүй
100. I’ll fix you up - Би чамд туслана аа
51. I can’t follow you - Би чамайг дагаж чадахгүйнээ
152. I felt sort of ill - Би нэг л өвдөөд байх шиг байна
153. I have a good idea! - Надад сайхан санаа байна.
154. It is growing cool -
155. It seems all right - Яахав дажгүй л харагдаж байна.
156. It’s going too far - Энэ хэтэрхий хол явчихлаа
157. May i use your pen? - Таны үзгийг хэрэглэж болох уу?
158. She had a bad cold - Тэр ханиад хүрчихсэн
159. That’s a good idea - Наадах чинь дажгүй санаа байна.
160. The answer is zero - Хариулт нь бол 0.
161. What does she like? - Тэр юунд дуртай вэ?
162. As soon as possible! - Аль болох хурдан
163. He can hardly speak - Тэр бараг ярьж чадахгүй
164. He always talks big - Тэр дандаа хог тарьж байдаг юм
165. He won an election - Тэр сонгуульд ялсан
166. I’m a football fan - Би хөлбөмбөгийн хорхойтон
167. If only i could fly - Хэрвээ би нисч чаддагсан бол
168. I’ll be right there - Би наана чинь одоохон очлоо
169. I’ll see you at six - 6-д уулзья
170. It is true or false? - Энэ үнэн үү? Худал уу?
171. Just read it for me - Надад уншаад өгөөч
172. Knowledge is power - Мэдлэг бол хүч
173. Move out of my way! - Миний замаас холд
174. Time is running out - Цаг дуусч байна
175. We are good friends - Би сайн найзууд
176. What’s your trouble? - Чамд юу тохиолдов? Яачихаав?
177. You did fairly well! - Чи маш сайн хийсэн байна штээ
178. Clothes make the man - Хувцас бол бурхан
179. Did you miss the bus? - Автобуснаасаа хоцорчихсон юмуу?
180. Don’t lose your head - Битгий толгойгоо алдчихаарай
181. He can’t take a joke - Тэр тоглоом даадаггүйм
182. He owes my uncle $100 - Тэр миний авга ахад 100-н өртэй
183. How are things going? - Xэр байна?
184. How are you recently? - Ойрд чи хэр байна?
185. I know all about it - Би бүгдийг нь мэднэ
186. It really takes time - Энэ үнэхээр цаг авах юмаа
187. It’s against he law - Энэ хууль зөрчиж байна
188. Love me, Love my dog -
189. My mouth is watering - Арааны шүлс гоожиж байна
190. Speak louder, please - Чанга яриач, тэгэх үү?
191. This boy has no job - Тэр хүү ажилгүй
192. This house is my own - Энэ байшин минийх
193. What happened to you? - Чамд юу тохиолдов?
194. You are just in time - Чи яг цагтаа ирлээ
195. You need to workout - Чи жаахан дасгал хийх хэрэгтэй
196. Your hand feels cold - Чиний гар чинь хүйтэн байна
197. Don’t be so childish - Битгий хүүхэд шиг аашлаад бай
198. Don’t trust to chance! - Боломжинд битгий итгэ
199. Fasten your seat belt - Суудлынхаа даруулгыг хийгээрэй
200. He has a large income - Тэр их орлоготой хүн
Friday, May 15, 2009
Monday, May 11, 2009
Ирээдүйн компьютер
Ирээдүйд (тун удахгүй) бид маш жижигхэн, авсаархан хумсны толио шиг компьютер ашиглаж эхлэх нь дээ. Энэ компьютеруудыг их олон янзаар нэрлэх юм байна. Зарим газар үзгэн компьютер гэж нэрлэж байгаа юм байна. Гол технологи нь хэт ягаан буюу инфра долгион ашиглана.Энэ компьютер боловсруулах хүчин чадал, багтаамжын хувьд өнөө цагийн компьютеруудаас илүү байх юм байна.
http://www.youtube.com/watch?v=40tS8A-SJ6c&feature=related
та энэ холбоосоор ороод үзнэ үү.
http://www.youtube.com/watch?v=40tS8A-SJ6c&feature=related
та энэ холбоосоор ороод үзнэ үү.
Monday, April 20, 2009
ЭХ ХАВТАН (motherboard)
Энэ удаа бид компьютерийн эх хавтангийн тухай ярилцана. Компьютерийн гэрийг (case) нээхэд эх хавтан (motherboard) харагдана. Ер нь компьютерийн гэрт хамгийн гол төхөөрөмжүүд байрладаг. Тухайвал: Уян, хатуу, компакт диск унших төхөөрөмжүүд,төв процессор, түүний байрлах суурь, санах ойнууд, тэжээлийн блок, гадаад төхөөрөмжүүдийг залгахад зориулсан үүрнүүд гэх мэт олон төхөөрөмжүүд байрладаг.
Мөн түүн дотор motherboard [эх хавтан] гэж нэрлэдэг компьютерийн хамгийн гол цөм бөгөөд хамгийн томдоо орох эх хавтан байрлана. Энэ хавтан дээр компьютерийн бүх дотоод төхөөрөмжүүд бэхлэгдэх буюу холбогддог. Компьютерийн уураг тархи гэж нэрлэдэг процессор буюу CPU (Central Processing Unit) мөн л эх хавтан дээр байрлана. Процессор бол мэдээлэл боловсруулах гол ажиллагааг гүйцэтгэдэг төхөөрөмж юм. Процессорын мэдээлэл боловсруулах хурдыг мегагерцээр [Mhz] хэмжинэ. Өнөө үед харилцан адилгүй хурдтай, төрөл бүрийн процессорууд байгаагаас хамгийн өргөн хэрэглэгдэж буй нь Pentium процессор юм.
Эх хавтан ба процессор хоёр бие биедээ тохирч байх ёстой. Эх хавтанд дурын процессор таарахгүй, харин зөвхөн түүнд зориулагдсан процессор л таарна.
Эх хавтан дээр процессороос гадна дууны карт ба видео карт, санах ой гээд олон төхөөрөмж байрладаг гэдгийг дээр дурдсан.
Эх хавтангийн үүрэг бол түүнд дээр байгаа бүх төхөөрөмж, эд ангиудыг хооронд холбох, тэжээлийг нь хуваарлаж өгөх үндсэн зориулалттай.
Эх хавтан мөн л тодорхой үе шаттайгаар хөгжиж ирсэн. Эхний үеийн эх хавтангууд тэжээл зарцуулалт их, овор хэмжээ том, цөөн тооны элементүүд болон гаднаас нэмэж суулгах төхөөрөмжийн үүр нь цөөхөн байсан.
Тухайвал зөвхөн уян диск, санах ойн слот гэх мэт. 1982 оны үед хэрэглэж байсан IBM 5150 эх хавтангийн зураг доор харагдаж байна.
Өнөө үеийн компьютерийн эх хавтангууд бол маш их өргөн боломж хэрэглэгчидэд олгох болсон. Хэрэглэгч өөрөө компьютерийнхаа хүчин чадлыг нэмэх, өргөтгөх, сайжируулах боломжоор хангагдсан.
Танд дан ганц эх хавтан байхад л та түүнд тохирсон төхөөрөмжүүдийг нэмж тавиад бүрэн компьютертай болж болно. Нэмэлт төхөөрөмжүүдийг нэмж тавих нь танаас тийм их мэдлэг, чадвар шаардахгүй. Сүүлийн үед манай оюутан залуус түүгээр ч барахгүй ерөнхий боловсролын сурагчид ч тун сайн хийж сурсан байгаа юм.
Эх хавтангийн бүрэлдэхүүн хэсэг. (Motherboard components)
PC компьютерийн хамгийн чухал хэсгүүдийн нэг бол яах аргагүй эх хавтан гэдгийг бид мэддэг. Үүнийг янз бүрээр нэрлээд байдаг. Тухайвал: Main board, mother board, system board, planer гэх мэтээр нэрлэдэг. Эх хавтангийн ерөнхий загварыг Form Factors гэж нэрлэдэг. Энд түүний физик хэмжээ, өргөтгөх үүр, хэлбэр загвар ордог. Хэд хэдэн төрөл загвар байдаг. Тухайвал:
Эхэн үеийн эх хавтангийн загвар Baby – AT, Full size – AT, LPX сүүлийн үеийн загвар ATX, Micro-ATX, Flex-ATX, NLX, WTX гэх мэт байхаас гадна Compaq, Packard Bell, Hewlett Packard, notebook гэсэн хэлбэрүүдтэй ч байдаг. Зураг 3 дээр сүүлийн LPX “form factors” –ийн ар талаас нь харсан байдал харагдаж байна.
Эх хавтан бол системийн цөм нь юм. Учир нь түүнд бүх тоног төхөөрөмжүүд холбогдоно мөн бүх төхөөрөмж хооронд мэдээлэл солилцоход гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Эх хавтангууд төрөл, хэмжээгээрээ ялгаатай байдаг ч ямар ч эх хавтан доорхи хэсгүүдийг ерөнхийдөө агуулж байдаг. Үүнд:
• Процессор суулгах үүрнүүд (socket, slot)
• Процессорын тэжээлийг тогтворжуулах хэсэг
• Chipset (North and South bridges) - Main board бүр хоёр гол гүүрэн микросхемтэй байдаг. Эдгээр микросхемүүд нь (CPU) төв процессорыг компьютерийн бусад хэсэгтэй холбож өгөх үүрэгтэй.
• Super I/O chip – Оролт гаралтын суурь чип
• Нэн шуурхай ойнууд (Cache memory)
• Санах ойнуудыг суулгах үүрнүүд (SIMM/DIMM/RIMM sockets)
• Тогтмол санах ой (ROM BIOS)
• Цаг болон CMOS ийн батери
• Jumpers
• Залгуурууд (Connectors)
• ISA/PCI/AGP bus slots - Дууны кард болон видео кард, сүлжээний кардад зориулагдсан суурь
• Battery - Системийн үндсэн тохиргоо буюу он, сар, өдөр, цаг, минутыг хадгалах зориулалтаар ашигладаг.
• Integrated Drive Electronics (IDE) – Хатуу диск, компакт диск залгах залгуур
• Universal Serial Bus – гадаад төхөөрөмжүүд залгах үүр
Дахин хэлэхэд эх хавтангийн гол ажил бол төв процессор руу бусад бүх эд ангийг (төхөөрөмж) холбох ажиллагаа юм. Сүүлийн үеийн түгээмэл тааралддаг нэг эх хавтангийн ерөнхий бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг дараах зургаас тодорхой харж болно. Зураг 1.
Сүүлийн үед гарч байгаа эх хавтангууд техник технологийн шинэ дэвшилт ололтуудыг ашиглан түүн дээрхи эд ангиуд хоорондоо нэгдэн нийлэх ажиллагаа их хийгдэж байна. Бас түүний хэлбэр загвар, хэмжээ ч янз бүрээр гарах боллоо.
Өөрөөр хэлбэл тус тусдаа байсан төхөөрөмжүүд on-board хэлбэрээр хийгддэг болсон.
On-board эх хавтангийн хувьд сайн ч талтай, муу ч талууд байдаг. Сүүлийн үед гарч байгаа эх хавтангууд бол сольж тавих буюу сайжируулахад их хялбар болсон. Одоо эх хавтан дээр байдаг чухал элементүүдийн талаар товчхон ярилцана.
Sockets & CPUs
Энд Sockets ба CPU ийн тухай энд товчхон дурьдая. Учир нь ямар ч эх хавтангийн тухай ярихад эдгээрийн тухай ярихгүй өнгөрч болохгүй. CPU бол компьютерийн хамгийн чухал елементүүдийн нэг. Түүгээр барахгүй түүнийг уураг тархи ч гэж нэрлэдэг. Энэ тухай бид өмнөх хичээлүүдээр ярьсан. Ер нь компьютерийн ажиллагааны хурдын тухай ярьж эхлэнгүүт л CPU-гийн тухай бодол бидний толгойд орж ирдэг. Үүнээс үүдээд процессорын ажиллах хурд хэдий чинээ их байна компьютерийн ажиллах хурд төдий чинээ хурдан байдаг.
Төв процессорын (CPU) байрлах үүрийг л sockets/slot гэж нэрлээд байгаа юм. Эхний үеийн PC компьютеруудад төв процессор ба эх хавтангийн хоорондох контакт хөлнүүд (pins) гагнаастай байсан. Intel фирмийн 486 процессороос хойшхи бүх процессорууд sockets/slot той болсон. Энэ байдал нь хэрэглэгч өөрөө CPU гээ солих боломжтой болсон. Sockets/slot ийг массив хэмжээгээр нь Pin Grid Array (PGA), Land Grid Array (LGA) гэж нэрлэдэг. Энэ хоёр хоорондоо ялгаатай. Эдгээрийг тодорхой үзүүлсэн хүснэгтүүд байдаг.
Chipset
Chipset бол маш олон тооны микросхемүүдийн набор цуглуулга юм. Эх хавтанд дээр гагнаастай байдаг. Өнөө үеийн PC компьютерууд North bridge буюу South bridge гэсэн хоёр гол chipset агуулдаг. Эдгээр микросхемүүд нь төв процессорыг компьютерийн бусад хэсэгтэй холбож мэдээлэл солилцох гол гүүр нь болж өгдөг.
Зураг 2. Northbridge and Southbridge
North bridge бол эх хавтангийн өмнөх хэсэгт байрлах эд ангийг төв процессор руу шууд холбодог. Энэ гүүрэн схемд санах ой, AGP буюу PCI-ийн контроллерууд холбогддог. South bridge бол North bridge-ээс удаан байдаг. Учир нь юу гэвэл түүнээс гарсан мэдээлэл North bridge ийг таарч CPU-д очдог. Энэ гүүрэн схемд цуваа болон зэрэгцээ портууд, хатуу, уян диск гэх мэт төхөөрөмжүүд холбогдоно.
Ер нь бол эх хавтан дээрхи микросхемүүдийг үйл ажиллагааны төрлөөр нь нэгтгэж нэг гэрт хйисэн хэлбэрийг Chipset гээд байгаа юм. Үнэн чанартаа бол chipset нь бас л нэг эх хавтан гэсэн үг юм.
Chipset нь хэдэн зуун сая транзистор буюу идэвхтэй элементүүдийг агуулсан маш чухал үүрэгтэй микросхем юм. Тухайвал: Төв процёссор, түүний орох гарах замууд, шуурхай буюу нэн шуурхай санах ойнууд, нэмэлт төхөөрөмжүүд болон системийн бүх төхөөрөмжүүдийг зохицуулж төв процессор руу тэдгээрийг хурдаар өндөр холбож өгөх үүрэгтэй. Chipset үйлдвэрлэгчид маш хүчтэй өрсөлдөж байна.
Тогтмол санах ой (ROM BIOS)
Энэ нь хамгийн түрүүнд POST (Power-On Self Test) гэсэн программыг ажиллуулдаг. Дараа нь үйлдлийн системийг ачаална. Үйлдлийн систем нь хүн компьютер хоёрийн холбогч үндсэн суурь программ юм. Системийн бүх тохиргоог BIOS д хадгална. Тухайвал: Системийн он, сар, өдөр, цаг, минут, уян ба хатуу дискийн төрөл, хэмжээ, системийн нууцлал паспорт, системийг хаанаас эхлүүлэх гэх мэт. BIOS setup программ гэж байдаг. Энэ программ руу орохыг тулд ихэвчлэн del товч дарж ордог.
Super I/O chip – Оролт гаралтын суурь чип
Эх хавтангийн дараагийн 3 дахь том гол микросхем бол оролт гаралтын суурь схем юм. Энэ нь компьютерийн өргөтгөлийн кардуудыг (дээр үед тус тусдаа салангад байсан) нэгтгэж нэг чип дээр хийгдсэн микросхем юм. Ихэнхи Super I/O chip бол доорхи бүрэлдэхүүнийг агуулсан байдаг.
• Уян диск контроллер
• Цуваа портын контроллер
• Параллель портын контроллер
• Гар ба хулганы контроллер
Гэхдээ сүүлийн үед энэ чип нь South bridge тэй нэгдэж хийгдэх болсон. Энэ нь олон сайн талтай болсон.
Нэн шуурхай ойнууд (Cache memory)
Төв процессор нь шуурхай санах ойгоос мэдээлэл авах бүрдээ мэдээллийг нэн шуурхай ойд байрлуулдаг. Нэн шуурхай ой нь дотоод (L1) ба гадаад (L2) гэсэн хоёр төрөлтэй. Процессор хэрэгтэй мэдээллээ эхлээд дотоод нэн шуурхай ойгоос хайна. Энэ нь процессорт хэрэгтэй мэдээллээ хамгийн хурдан авах боломж бүрдүүлнэ. Эндээс хэрэгтэй мэдээгээ олохгүй бол гадаад нэн шуурхай ойгоос хайдаг. L2 ойн нь L1 ээс удаан боловч RAM аас хавьгүй илүү хурдан юм. Эдгээр санах ойд дахь мэдээлэл байнга шинэчлэгдэж байдаг.
Дууны кард болон видео кард, сүлжээний кардад зориулагдсан суурь.(ISA/PCI/AGP bus slots)
Эдгээр нь компьютерт нэмэлт төхөөрөмж холбох боломж олгодог. Тухайвал: Модем, сүлжээний кард, видео кард, дууны кард гэх мэт. Өргөтгөлийн кард суулгах үүр гэж ч гэдэг. Энэ үүрийн тоогоор нэмэлт төхөөрөмж залгаж болно. Компьютерийг худалдаж авахдаа өргөтгөлийн сул үүрийн тоо нь цаашид таны хэрэгцээг хангах эсэхийг анхаарах хэрэгтэй юм.
Түлхүүр үгнүүд:
Processor, processor sockets, main board speed, cache memory, SIMM/DIMM memory, bus type, BOIS, from factor, main board chipset
Мөн түүн дотор motherboard [эх хавтан] гэж нэрлэдэг компьютерийн хамгийн гол цөм бөгөөд хамгийн томдоо орох эх хавтан байрлана. Энэ хавтан дээр компьютерийн бүх дотоод төхөөрөмжүүд бэхлэгдэх буюу холбогддог. Компьютерийн уураг тархи гэж нэрлэдэг процессор буюу CPU (Central Processing Unit) мөн л эх хавтан дээр байрлана. Процессор бол мэдээлэл боловсруулах гол ажиллагааг гүйцэтгэдэг төхөөрөмж юм. Процессорын мэдээлэл боловсруулах хурдыг мегагерцээр [Mhz] хэмжинэ. Өнөө үед харилцан адилгүй хурдтай, төрөл бүрийн процессорууд байгаагаас хамгийн өргөн хэрэглэгдэж буй нь Pentium процессор юм.
Эх хавтан ба процессор хоёр бие биедээ тохирч байх ёстой. Эх хавтанд дурын процессор таарахгүй, харин зөвхөн түүнд зориулагдсан процессор л таарна.
Эх хавтан дээр процессороос гадна дууны карт ба видео карт, санах ой гээд олон төхөөрөмж байрладаг гэдгийг дээр дурдсан.
Эх хавтангийн үүрэг бол түүнд дээр байгаа бүх төхөөрөмж, эд ангиудыг хооронд холбох, тэжээлийг нь хуваарлаж өгөх үндсэн зориулалттай.
Эх хавтан мөн л тодорхой үе шаттайгаар хөгжиж ирсэн. Эхний үеийн эх хавтангууд тэжээл зарцуулалт их, овор хэмжээ том, цөөн тооны элементүүд болон гаднаас нэмэж суулгах төхөөрөмжийн үүр нь цөөхөн байсан.
Тухайвал зөвхөн уян диск, санах ойн слот гэх мэт. 1982 оны үед хэрэглэж байсан IBM 5150 эх хавтангийн зураг доор харагдаж байна.
Өнөө үеийн компьютерийн эх хавтангууд бол маш их өргөн боломж хэрэглэгчидэд олгох болсон. Хэрэглэгч өөрөө компьютерийнхаа хүчин чадлыг нэмэх, өргөтгөх, сайжируулах боломжоор хангагдсан.
Танд дан ганц эх хавтан байхад л та түүнд тохирсон төхөөрөмжүүдийг нэмж тавиад бүрэн компьютертай болж болно. Нэмэлт төхөөрөмжүүдийг нэмж тавих нь танаас тийм их мэдлэг, чадвар шаардахгүй. Сүүлийн үед манай оюутан залуус түүгээр ч барахгүй ерөнхий боловсролын сурагчид ч тун сайн хийж сурсан байгаа юм.
Эх хавтангийн бүрэлдэхүүн хэсэг. (Motherboard components)
PC компьютерийн хамгийн чухал хэсгүүдийн нэг бол яах аргагүй эх хавтан гэдгийг бид мэддэг. Үүнийг янз бүрээр нэрлээд байдаг. Тухайвал: Main board, mother board, system board, planer гэх мэтээр нэрлэдэг. Эх хавтангийн ерөнхий загварыг Form Factors гэж нэрлэдэг. Энд түүний физик хэмжээ, өргөтгөх үүр, хэлбэр загвар ордог. Хэд хэдэн төрөл загвар байдаг. Тухайвал:
Эхэн үеийн эх хавтангийн загвар Baby – AT, Full size – AT, LPX сүүлийн үеийн загвар ATX, Micro-ATX, Flex-ATX, NLX, WTX гэх мэт байхаас гадна Compaq, Packard Bell, Hewlett Packard, notebook гэсэн хэлбэрүүдтэй ч байдаг. Зураг 3 дээр сүүлийн LPX “form factors” –ийн ар талаас нь харсан байдал харагдаж байна.
Эх хавтан бол системийн цөм нь юм. Учир нь түүнд бүх тоног төхөөрөмжүүд холбогдоно мөн бүх төхөөрөмж хооронд мэдээлэл солилцоход гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Эх хавтангууд төрөл, хэмжээгээрээ ялгаатай байдаг ч ямар ч эх хавтан доорхи хэсгүүдийг ерөнхийдөө агуулж байдаг. Үүнд:
• Процессор суулгах үүрнүүд (socket, slot)
• Процессорын тэжээлийг тогтворжуулах хэсэг
• Chipset (North and South bridges) - Main board бүр хоёр гол гүүрэн микросхемтэй байдаг. Эдгээр микросхемүүд нь (CPU) төв процессорыг компьютерийн бусад хэсэгтэй холбож өгөх үүрэгтэй.
• Super I/O chip – Оролт гаралтын суурь чип
• Нэн шуурхай ойнууд (Cache memory)
• Санах ойнуудыг суулгах үүрнүүд (SIMM/DIMM/RIMM sockets)
• Тогтмол санах ой (ROM BIOS)
• Цаг болон CMOS ийн батери
• Jumpers
• Залгуурууд (Connectors)
• ISA/PCI/AGP bus slots - Дууны кард болон видео кард, сүлжээний кардад зориулагдсан суурь
• Battery - Системийн үндсэн тохиргоо буюу он, сар, өдөр, цаг, минутыг хадгалах зориулалтаар ашигладаг.
• Integrated Drive Electronics (IDE) – Хатуу диск, компакт диск залгах залгуур
• Universal Serial Bus – гадаад төхөөрөмжүүд залгах үүр
Дахин хэлэхэд эх хавтангийн гол ажил бол төв процессор руу бусад бүх эд ангийг (төхөөрөмж) холбох ажиллагаа юм. Сүүлийн үеийн түгээмэл тааралддаг нэг эх хавтангийн ерөнхий бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг дараах зургаас тодорхой харж болно. Зураг 1.
Сүүлийн үед гарч байгаа эх хавтангууд техник технологийн шинэ дэвшилт ололтуудыг ашиглан түүн дээрхи эд ангиуд хоорондоо нэгдэн нийлэх ажиллагаа их хийгдэж байна. Бас түүний хэлбэр загвар, хэмжээ ч янз бүрээр гарах боллоо.
Өөрөөр хэлбэл тус тусдаа байсан төхөөрөмжүүд on-board хэлбэрээр хийгддэг болсон.
On-board эх хавтангийн хувьд сайн ч талтай, муу ч талууд байдаг. Сүүлийн үед гарч байгаа эх хавтангууд бол сольж тавих буюу сайжируулахад их хялбар болсон. Одоо эх хавтан дээр байдаг чухал элементүүдийн талаар товчхон ярилцана.
Sockets & CPUs
Энд Sockets ба CPU ийн тухай энд товчхон дурьдая. Учир нь ямар ч эх хавтангийн тухай ярихад эдгээрийн тухай ярихгүй өнгөрч болохгүй. CPU бол компьютерийн хамгийн чухал елементүүдийн нэг. Түүгээр барахгүй түүнийг уураг тархи ч гэж нэрлэдэг. Энэ тухай бид өмнөх хичээлүүдээр ярьсан. Ер нь компьютерийн ажиллагааны хурдын тухай ярьж эхлэнгүүт л CPU-гийн тухай бодол бидний толгойд орж ирдэг. Үүнээс үүдээд процессорын ажиллах хурд хэдий чинээ их байна компьютерийн ажиллах хурд төдий чинээ хурдан байдаг.
Төв процессорын (CPU) байрлах үүрийг л sockets/slot гэж нэрлээд байгаа юм. Эхний үеийн PC компьютеруудад төв процессор ба эх хавтангийн хоорондох контакт хөлнүүд (pins) гагнаастай байсан. Intel фирмийн 486 процессороос хойшхи бүх процессорууд sockets/slot той болсон. Энэ байдал нь хэрэглэгч өөрөө CPU гээ солих боломжтой болсон. Sockets/slot ийг массив хэмжээгээр нь Pin Grid Array (PGA), Land Grid Array (LGA) гэж нэрлэдэг. Энэ хоёр хоорондоо ялгаатай. Эдгээрийг тодорхой үзүүлсэн хүснэгтүүд байдаг.
Chipset
Chipset бол маш олон тооны микросхемүүдийн набор цуглуулга юм. Эх хавтанд дээр гагнаастай байдаг. Өнөө үеийн PC компьютерууд North bridge буюу South bridge гэсэн хоёр гол chipset агуулдаг. Эдгээр микросхемүүд нь төв процессорыг компьютерийн бусад хэсэгтэй холбож мэдээлэл солилцох гол гүүр нь болж өгдөг.
Зураг 2. Northbridge and Southbridge
North bridge бол эх хавтангийн өмнөх хэсэгт байрлах эд ангийг төв процессор руу шууд холбодог. Энэ гүүрэн схемд санах ой, AGP буюу PCI-ийн контроллерууд холбогддог. South bridge бол North bridge-ээс удаан байдаг. Учир нь юу гэвэл түүнээс гарсан мэдээлэл North bridge ийг таарч CPU-д очдог. Энэ гүүрэн схемд цуваа болон зэрэгцээ портууд, хатуу, уян диск гэх мэт төхөөрөмжүүд холбогдоно.
Ер нь бол эх хавтан дээрхи микросхемүүдийг үйл ажиллагааны төрлөөр нь нэгтгэж нэг гэрт хйисэн хэлбэрийг Chipset гээд байгаа юм. Үнэн чанартаа бол chipset нь бас л нэг эх хавтан гэсэн үг юм.
Chipset нь хэдэн зуун сая транзистор буюу идэвхтэй элементүүдийг агуулсан маш чухал үүрэгтэй микросхем юм. Тухайвал: Төв процёссор, түүний орох гарах замууд, шуурхай буюу нэн шуурхай санах ойнууд, нэмэлт төхөөрөмжүүд болон системийн бүх төхөөрөмжүүдийг зохицуулж төв процессор руу тэдгээрийг хурдаар өндөр холбож өгөх үүрэгтэй. Chipset үйлдвэрлэгчид маш хүчтэй өрсөлдөж байна.
Тогтмол санах ой (ROM BIOS)
Энэ нь хамгийн түрүүнд POST (Power-On Self Test) гэсэн программыг ажиллуулдаг. Дараа нь үйлдлийн системийг ачаална. Үйлдлийн систем нь хүн компьютер хоёрийн холбогч үндсэн суурь программ юм. Системийн бүх тохиргоог BIOS д хадгална. Тухайвал: Системийн он, сар, өдөр, цаг, минут, уян ба хатуу дискийн төрөл, хэмжээ, системийн нууцлал паспорт, системийг хаанаас эхлүүлэх гэх мэт. BIOS setup программ гэж байдаг. Энэ программ руу орохыг тулд ихэвчлэн del товч дарж ордог.
Super I/O chip – Оролт гаралтын суурь чип
Эх хавтангийн дараагийн 3 дахь том гол микросхем бол оролт гаралтын суурь схем юм. Энэ нь компьютерийн өргөтгөлийн кардуудыг (дээр үед тус тусдаа салангад байсан) нэгтгэж нэг чип дээр хийгдсэн микросхем юм. Ихэнхи Super I/O chip бол доорхи бүрэлдэхүүнийг агуулсан байдаг.
• Уян диск контроллер
• Цуваа портын контроллер
• Параллель портын контроллер
• Гар ба хулганы контроллер
Гэхдээ сүүлийн үед энэ чип нь South bridge тэй нэгдэж хийгдэх болсон. Энэ нь олон сайн талтай болсон.
Нэн шуурхай ойнууд (Cache memory)
Төв процессор нь шуурхай санах ойгоос мэдээлэл авах бүрдээ мэдээллийг нэн шуурхай ойд байрлуулдаг. Нэн шуурхай ой нь дотоод (L1) ба гадаад (L2) гэсэн хоёр төрөлтэй. Процессор хэрэгтэй мэдээллээ эхлээд дотоод нэн шуурхай ойгоос хайна. Энэ нь процессорт хэрэгтэй мэдээллээ хамгийн хурдан авах боломж бүрдүүлнэ. Эндээс хэрэгтэй мэдээгээ олохгүй бол гадаад нэн шуурхай ойгоос хайдаг. L2 ойн нь L1 ээс удаан боловч RAM аас хавьгүй илүү хурдан юм. Эдгээр санах ойд дахь мэдээлэл байнга шинэчлэгдэж байдаг.
Дууны кард болон видео кард, сүлжээний кардад зориулагдсан суурь.(ISA/PCI/AGP bus slots)
Эдгээр нь компьютерт нэмэлт төхөөрөмж холбох боломж олгодог. Тухайвал: Модем, сүлжээний кард, видео кард, дууны кард гэх мэт. Өргөтгөлийн кард суулгах үүр гэж ч гэдэг. Энэ үүрийн тоогоор нэмэлт төхөөрөмж залгаж болно. Компьютерийг худалдаж авахдаа өргөтгөлийн сул үүрийн тоо нь цаашид таны хэрэгцээг хангах эсэхийг анхаарах хэрэгтэй юм.
Түлхүүр үгнүүд:
Processor, processor sockets, main board speed, cache memory, SIMM/DIMM memory, bus type, BOIS, from factor, main board chipset
Monday, March 30, 2009
Хийморийн буулттай өдрүүд
Жилд ганц тохиолдох хийморийн буулттай өдрүүд
Хулгана, Луу, Бич жилтнүүдэд Пүрэв гаригт модон бар өдөр тараах аваас жилд ганц тохиох хийморийн буулттай өдөр гэж үзнэ.
Үхэр, Могой, Тахиа жилтнүүдэд Даваа гаригт харагчин үхэр өдөр тараах аваас жилд ганц тохиох хийморийн буулттай өдөр гэж үзнэ.
Бар, Морь, Нохой жилтнүүдэд Баасан гаригт цагаан бич өдөр тараах аваас жилд ганц тохиох хийморийн буулттай өдөр гэж үзнэ.
Туулай, Хонь, Гахай жилтнүүдэд Ням гаригт улаачин могой өдөр тараах аваас жилд ганц тохиох хийморийн буулттай өдөр гэж үзнэ.
Ийм учрал бүрдсэн өдөр жилд ганц л удаа тохиолдох бөгөөд эл өдөр хийморио сэргээх, гол мөрөн, лус савдаг аргадах, тахилгатай овоонд гарч сан тавьж хийморио сэргээх, ажил үйлс шинээр эхлэх зэрэгт түмэн өлзий, мянган учрал бүрдсэн хүслийг хангагч зэндмэнь эрдэнэ мэт юу санасан ч сэтгэлчлэн бүтнэ гэж сударт бичжээ.
Энэ шороон үхэр жилийн хийморийн буулттай өдрүүд нь:
Бар, Морь, Нохой жилтний хийморийн буулт 2009-05-15 цагаан бич өдөр
Үхэр, Могой, Тахиа жилтний хийморийн буулт 2009-03-09 харагчин үхэр өдөр
Хулгана, Луу, Бич жилтний хийморийн буулт 2009-11-05 хөх бар өдөр
Туулай, Хонь, Гахай жилтний хийморийн буулт 2009-11-08 улаагчин могой өдөр
Хулгана, Луу, Бич жилтнүүдэд Пүрэв гаригт модон бар өдөр тараах аваас жилд ганц тохиох хийморийн буулттай өдөр гэж үзнэ.
Үхэр, Могой, Тахиа жилтнүүдэд Даваа гаригт харагчин үхэр өдөр тараах аваас жилд ганц тохиох хийморийн буулттай өдөр гэж үзнэ.
Бар, Морь, Нохой жилтнүүдэд Баасан гаригт цагаан бич өдөр тараах аваас жилд ганц тохиох хийморийн буулттай өдөр гэж үзнэ.
Туулай, Хонь, Гахай жилтнүүдэд Ням гаригт улаачин могой өдөр тараах аваас жилд ганц тохиох хийморийн буулттай өдөр гэж үзнэ.
Ийм учрал бүрдсэн өдөр жилд ганц л удаа тохиолдох бөгөөд эл өдөр хийморио сэргээх, гол мөрөн, лус савдаг аргадах, тахилгатай овоонд гарч сан тавьж хийморио сэргээх, ажил үйлс шинээр эхлэх зэрэгт түмэн өлзий, мянган учрал бүрдсэн хүслийг хангагч зэндмэнь эрдэнэ мэт юу санасан ч сэтгэлчлэн бүтнэ гэж сударт бичжээ.
Энэ шороон үхэр жилийн хийморийн буулттай өдрүүд нь:
Бар, Морь, Нохой жилтний хийморийн буулт 2009-05-15 цагаан бич өдөр
Үхэр, Могой, Тахиа жилтний хийморийн буулт 2009-03-09 харагчин үхэр өдөр
Хулгана, Луу, Бич жилтний хийморийн буулт 2009-11-05 хөх бар өдөр
Туулай, Хонь, Гахай жилтний хийморийн буулт 2009-11-08 улаагчин могой өдөр
Wednesday, March 25, 2009
Гар утасны задаргаа
Энэ сайт руу ороод харна уу.
http://www.formymobile.co.uk/6110disassembly.php
энд бараг бүх төрлийн гар утасны задаргаа байгаа. Яаж задлахыг зургаар үзүүлсэн байна. Надад зүгээр юм шиг санагдлаа.
http://www.formymobile.co.uk/6110disassembly.php
энд бараг бүх төрлийн гар утасны задаргаа байгаа. Яаж задлахыг зургаар үзүүлсэн байна. Надад зүгээр юм шиг санагдлаа.
Дэлхийн таван том бохирдол
Өнөөдөр дэлхийн улс орнууд дэлхийн таван том бохирдолтой тэмцэж байна. Мөн тодорхой үр дүнд хүрч байна. Харин манай улсын хувьд ямар байгааг та бүхэн өөрсдийн оюун ухаандаа тунгаан бодож үзнэ биздээ
Агаарын бохирдол
Усны бохирдол
Хөрсний бохирдол
Хүнсний бохирдол
Шуугианы бохирдол
цаашлаад тоочвол сансарын бохирдол, оюун санааны бохирдол гэх мэт
Манай улс ердөө 2,5 хан сая хүн амтай. Түүний тэн хагас нь Улаанбаатар хотод амьдарч байдаг. Гэтэл хүн төрөлхтөнд нүүрлээд байгаа 5 том бохирдол жилээс жилд нэмэгдээд байдаг. Манайхаас бусад улс орон энэ бий болоод байгаа бохирдолыг багасгах талаар дорвитой ажил хийгээд, тодорхой амжилтанд хүрээд, ард түмнээ эрүүл орчин нөхцөлд тайван амьдрах нөхцөл бололцоогоор хангахад анхааралаа төвлөрүүлээд байна. Харин манай нийслэлийн иргэд өвөл утаанд, хавар намар нь шороо, тоос, салхинд, зунд нь цэвэрлэх байгууламжын үнэрт хордож байна даа.
Агаарын бохирдолын хувьд:
За дээ манай нийслэлийн хувьд ч өвөл бол ч мөн ч хэцүү дээ. Тэр байх ёстой норм, хэмжээ бол бүүр өнгөрсөн хэрэг. Тиймээс тоос шороог босгогч, утаа манан үүсгэгч зүйлүүдийг багасгах хэрэгтэй юм даа. Улаанбаатар хотод үүсч байгаа утааг багасах гол арга бол ердөө ард иргэдээ орон нууцчуулах явдал. Өөр ямар ч сайн арга байхгүй. Мөн шинээр зам, талбай барих зүлэг ногоо тарих хэрэгтэй. Гадаадын орнууд чинь жоохон газар байвал зүлэг ногоо тарина, эсвэл цементээр бүрээд авна. Үүнээс гадна химийн хортой, хоргүй бодис их байна.Үүнээс агаар бол их л хордож байгаа даа.
Усны бохирдолын хувьд:
Ундны усны хувьд цэвэр усныхаа эх ундрага дээр нь том том барилга бариад, туул голд загас, жараахай үхэх явдал удаа дараа гарсан нь өнөөх л бохироос үүдэлтэй. Голын ариун цэврийн бүсэд айлын хашаа хороо, орон сууцны хорооллыг бий болгосон нь газрын хөрсийг бохирдуулаад зогсохгүй хатан Туулд нөлөөлжээ. Голын ус нэг км орчим урсаад бохироо цэвэрлэдэг бол Туул голын ус 25 км зайд ч цэвэрлэгдэхгүй байгаа аж.
Нийслэлийнхний ундны усыг шинжилгээнд хамруулахад 70 хүртэл хувиар бохирдсон гэдгийг мэргэжлийн байгууллагууд тогтоожээ. Тэд 40-50 жилийн өмнөх хуучирч муудсан шугам хоолойгоор хлороор цэвэрлэгдээгүй ус иргэдийн хэрэгцээнд очиж байгаа тул бохирдохоос аргагүй гэж байсан.
Мөн гэр хорооллын айлуудын хэрэглэж байгаа ус ч сайнгүй байгааг дурдсан. Усны мэргэжилтнүүдийн зөвлөж байгаагаар цэвэр усны асуудлыг ойрын үед шийдэхгүй бол бохир уснаас үүдэлтэй өвчин олон нийтийг хамарч Туул голын загас, жараахайнд нүүрлэсэн аюул нийслэлийнхнийг түгшээж мэдэх нь ээ.
Хөрсний бохирдол:
Хөрсний бохирдол гэдэг нь газрын гадарга хөрсөнд дээр өвс ургамал ургахгүй, хог новшинд дарагдаж, шороо тоос босохыг хэлж байгаа юм. Худалч хүнд бол монгол улсын газрын гадаргыг ч одоо хуулаад дуусах нээ. Дээр нь дэлхийн дулааралаас болоод хур бороо багасаад ирэхээр өвс ногоо нь ургах нь багасаад эндээс үүдээд нийт газар нутаг маань цөлжих аюул нүүрлээд байна. За эндээс нөгөө шар шуурга үүсч байгаа юм даа. Улаанбаатар хот дотор болон ойролцоо газарт бол хөрс гэж юм байхгүй, ёстой нэг улаан элгэ гэдэг болсон доо. За тэгээд хотод дотор бий болж байгаа энэ хог, новшийг юу гэж бодож байна. Та бид харж л байгаа. Ийм бохир хөрс хүний эрүүл мэндэд ямар нөлөө үзүүлэх вэ? гэдэг нь ойлгомжтой.
Хүнсний бохирдол:
Энэ төрлийн бохирдол манай улсад харьцангуй бага байдаг байх гэж бодож байсан чинь тийм биш байна. Яагаад гэвэл засгийн газар нь "Хүнсний аюулгүй байдал"-ын жил хүртэл зарлаж байгааг бодоход. Арга ч үгүй юм даа Хятад улсад химийн бордоогоор бордож бордож ургуулдаг хүнсний төрөл бүрийн ногоог ч Улаанбаатарчууд бид ч их зохиж байна. Үүнээс гадна бордож (бордоо нь норм хэмжээ хэтэрсэн химийн бодис агуулгадаг) таргалуулсан гахай, шувуу, малын мах бас хэрэглэж байгаа. Монголчууд бид хүнсний бохирдолоос хол байх боломжтой. Өөрийн орны хөрсөнд ургуулсан хүнсний ногоо, таван хошуу малын махаа хэрэглээд байвал.
Хөдөө, хол аймгаас ирсэн жинхэнэ ориг мах ч өөр шүү. Учир нь жинхэнэ онгон байгальд ургадаг төрөл бүрийн эмийн өвс ургамал, цэцэг ногоог түүж иддэг монгол малын мах ч эм болно шүү.
Шуугианы бохирдол:
Энэ төрлийн бохирдол нь хүнд хамгийн их стресс үүсгэдэг. Стресстэй хүн өвчинд нэрвэгдэх нь амархан. Эх дэлхий маань өөрөө соронзон шуугианд өртчихсөн. Та бидний эргэн тойронд шуугиангүй нам гүм газар байна уу? Манай өрөөнд гэхэд л 4 компьютер, нэг switch ийн сэнсний дуу чимээ нийлээд бөөн шуугиан, бөөн ядаргаа үүсгэж байгаа юм даа. Хаяа switch-ээ түр унтраахад нэг сайхан амсхийж байгаа юм даа. Ажлаасаа гараад ирнэ түгжирсэн машины сигнал, моторын дуу чимээ, онгоц, галт тэрэгний дуу.
Харин манай хөдөө нутагт бол байдал өөр шүү, ёстой жинхэнэ ориг мах иднэ (цэвэр хүнс хэрэглэнэ), цэвэр агаар амьсгална, шуугиан байхгүй, хөрс харьцангуй цэвэрхэн, ус цэвэр.
Эцэст нь би судлаач биш, мэргэжлийн хүн биш, зүгээр энгийн иргэн хүн санаа бодлоо бичиж байгаа гэдгийг хэлмээр байна. Алдаа оноотой юм бичсэн байвал өршөөгөөрэй.
Агаарын бохирдол
Усны бохирдол
Хөрсний бохирдол
Хүнсний бохирдол
Шуугианы бохирдол
цаашлаад тоочвол сансарын бохирдол, оюун санааны бохирдол гэх мэт
Манай улс ердөө 2,5 хан сая хүн амтай. Түүний тэн хагас нь Улаанбаатар хотод амьдарч байдаг. Гэтэл хүн төрөлхтөнд нүүрлээд байгаа 5 том бохирдол жилээс жилд нэмэгдээд байдаг. Манайхаас бусад улс орон энэ бий болоод байгаа бохирдолыг багасгах талаар дорвитой ажил хийгээд, тодорхой амжилтанд хүрээд, ард түмнээ эрүүл орчин нөхцөлд тайван амьдрах нөхцөл бололцоогоор хангахад анхааралаа төвлөрүүлээд байна. Харин манай нийслэлийн иргэд өвөл утаанд, хавар намар нь шороо, тоос, салхинд, зунд нь цэвэрлэх байгууламжын үнэрт хордож байна даа.
Агаарын бохирдолын хувьд:
За дээ манай нийслэлийн хувьд ч өвөл бол ч мөн ч хэцүү дээ. Тэр байх ёстой норм, хэмжээ бол бүүр өнгөрсөн хэрэг. Тиймээс тоос шороог босгогч, утаа манан үүсгэгч зүйлүүдийг багасгах хэрэгтэй юм даа. Улаанбаатар хотод үүсч байгаа утааг багасах гол арга бол ердөө ард иргэдээ орон нууцчуулах явдал. Өөр ямар ч сайн арга байхгүй. Мөн шинээр зам, талбай барих зүлэг ногоо тарих хэрэгтэй. Гадаадын орнууд чинь жоохон газар байвал зүлэг ногоо тарина, эсвэл цементээр бүрээд авна. Үүнээс гадна химийн хортой, хоргүй бодис их байна.Үүнээс агаар бол их л хордож байгаа даа.
Усны бохирдолын хувьд:
Ундны усны хувьд цэвэр усныхаа эх ундрага дээр нь том том барилга бариад, туул голд загас, жараахай үхэх явдал удаа дараа гарсан нь өнөөх л бохироос үүдэлтэй. Голын ариун цэврийн бүсэд айлын хашаа хороо, орон сууцны хорооллыг бий болгосон нь газрын хөрсийг бохирдуулаад зогсохгүй хатан Туулд нөлөөлжээ. Голын ус нэг км орчим урсаад бохироо цэвэрлэдэг бол Туул голын ус 25 км зайд ч цэвэрлэгдэхгүй байгаа аж.
Нийслэлийнхний ундны усыг шинжилгээнд хамруулахад 70 хүртэл хувиар бохирдсон гэдгийг мэргэжлийн байгууллагууд тогтоожээ. Тэд 40-50 жилийн өмнөх хуучирч муудсан шугам хоолойгоор хлороор цэвэрлэгдээгүй ус иргэдийн хэрэгцээнд очиж байгаа тул бохирдохоос аргагүй гэж байсан.
Мөн гэр хорооллын айлуудын хэрэглэж байгаа ус ч сайнгүй байгааг дурдсан. Усны мэргэжилтнүүдийн зөвлөж байгаагаар цэвэр усны асуудлыг ойрын үед шийдэхгүй бол бохир уснаас үүдэлтэй өвчин олон нийтийг хамарч Туул голын загас, жараахайнд нүүрлэсэн аюул нийслэлийнхнийг түгшээж мэдэх нь ээ.
Хөрсний бохирдол:
Хөрсний бохирдол гэдэг нь газрын гадарга хөрсөнд дээр өвс ургамал ургахгүй, хог новшинд дарагдаж, шороо тоос босохыг хэлж байгаа юм. Худалч хүнд бол монгол улсын газрын гадаргыг ч одоо хуулаад дуусах нээ. Дээр нь дэлхийн дулааралаас болоод хур бороо багасаад ирэхээр өвс ногоо нь ургах нь багасаад эндээс үүдээд нийт газар нутаг маань цөлжих аюул нүүрлээд байна. За эндээс нөгөө шар шуурга үүсч байгаа юм даа. Улаанбаатар хот дотор болон ойролцоо газарт бол хөрс гэж юм байхгүй, ёстой нэг улаан элгэ гэдэг болсон доо. За тэгээд хотод дотор бий болж байгаа энэ хог, новшийг юу гэж бодож байна. Та бид харж л байгаа. Ийм бохир хөрс хүний эрүүл мэндэд ямар нөлөө үзүүлэх вэ? гэдэг нь ойлгомжтой.
Хүнсний бохирдол:
Энэ төрлийн бохирдол манай улсад харьцангуй бага байдаг байх гэж бодож байсан чинь тийм биш байна. Яагаад гэвэл засгийн газар нь "Хүнсний аюулгүй байдал"-ын жил хүртэл зарлаж байгааг бодоход. Арга ч үгүй юм даа Хятад улсад химийн бордоогоор бордож бордож ургуулдаг хүнсний төрөл бүрийн ногоог ч Улаанбаатарчууд бид ч их зохиж байна. Үүнээс гадна бордож (бордоо нь норм хэмжээ хэтэрсэн химийн бодис агуулгадаг) таргалуулсан гахай, шувуу, малын мах бас хэрэглэж байгаа. Монголчууд бид хүнсний бохирдолоос хол байх боломжтой. Өөрийн орны хөрсөнд ургуулсан хүнсний ногоо, таван хошуу малын махаа хэрэглээд байвал.
Хөдөө, хол аймгаас ирсэн жинхэнэ ориг мах ч өөр шүү. Учир нь жинхэнэ онгон байгальд ургадаг төрөл бүрийн эмийн өвс ургамал, цэцэг ногоог түүж иддэг монгол малын мах ч эм болно шүү.
Шуугианы бохирдол:
Энэ төрлийн бохирдол нь хүнд хамгийн их стресс үүсгэдэг. Стресстэй хүн өвчинд нэрвэгдэх нь амархан. Эх дэлхий маань өөрөө соронзон шуугианд өртчихсөн. Та бидний эргэн тойронд шуугиангүй нам гүм газар байна уу? Манай өрөөнд гэхэд л 4 компьютер, нэг switch ийн сэнсний дуу чимээ нийлээд бөөн шуугиан, бөөн ядаргаа үүсгэж байгаа юм даа. Хаяа switch-ээ түр унтраахад нэг сайхан амсхийж байгаа юм даа. Ажлаасаа гараад ирнэ түгжирсэн машины сигнал, моторын дуу чимээ, онгоц, галт тэрэгний дуу.
Харин манай хөдөө нутагт бол байдал өөр шүү, ёстой жинхэнэ ориг мах иднэ (цэвэр хүнс хэрэглэнэ), цэвэр агаар амьсгална, шуугиан байхгүй, хөрс харьцангуй цэвэрхэн, ус цэвэр.
Эцэст нь би судлаач биш, мэргэжлийн хүн биш, зүгээр энгийн иргэн хүн санаа бодлоо бичиж байгаа гэдгийг хэлмээр байна. Алдаа оноотой юм бичсэн байвал өршөөгөөрэй.
Thursday, March 12, 2009
Хулгай хийгээд амиа аварсан нь
Өөд хаясан чулуу өөрийн толгой дээр
Эд эзнээ танидаггүй, эрэг сүүлээ танидаггүй гэдэг хэлц үгс яаж бий болсон вэ? Эдгээр хэлц үгсийн утгыг нэгэн үлгэрээр тайлбарлан гаргасан байна. Тэр үлгэрийг нь миний бие хагас дутуу,найруулга муутай бичих шиг боллоо.Та бүхэн уучилаарай. Энэ үлгэрийг намайг жоохон байхад манай эмээ л ярьж өгч байсан шиг санагдаж байгаа юм.
Эрт урдын цагт хошуу нутгийн ард түмэнтэй нэр сайтай нэгэн ноён байжээ. Тэр ноёнд ард түмэн нь их ам сайтай юм санж. Тэгээд ноён нэгэн өдөр ,нэг сайн зурхайчаар литээ (зурхайгаа) зуруулжээ. Тэгсэн чинь тэр зурхайч нь та тэдэн насан дээрээ, тэдэн сарын тэдний өдөр таалал төгсөх юм байна гэж зуржээ.
Тэгээд ноён асуужээ. Ер нь түүнээс гарах арга зам байна уу? гэж асуужээ. Зурхайч дахин үзээд ноёны асуултанд нь хариулж дээ.
Та тэр өдрийн урд шөнө нь хулгай хийвэл амьд гарах аргатай юм байна гэж айлджээ. Тэгээд ноён энэ явдлыг ямар ч хүнд хэлэлгүй бодоод л байж дээ. Хошуу нутагтаа ийм нэр хүндтэй, тэгээд бас нас өндөр болсон ноён хүн хулгай хийнэ гэдэг ч бас хүнд ажил байна даа гэж бодоод олон жил, сар, хоног өнгөрч дээ. Тэгээд нэг мэдэхэд л нөгөө аймшигт, түгшүүрт өдөр нь болох хугацаа болчих ч дээ.
Тэгээд ноён амиа аврахын тулд хулгай хийхээс аргагүй байдалд хүрч дээ.
Ноён хамаг түшмэл, албадаа цуглуулаад та нар надад нэг маш номхон морь, эмээл хазаартай нь бэлтгээд өг гэж тушаажээ.
Түүний хамгийн дотно түшмэд нь ноёнтон минь та яах гэж байнаа, танд ямар хэрэг явдал гарваа, юуны учир морь мал бэлдүүлээд байна гэж асууцгаажээ.
Хариуд нь ноён үг дуугүй эмээл хазаартай, унаж явахад номхон морь бэлтгэ гэж зарлиг буулгажээ. Нэгэнт л ноён зарлиг буулгасан учир түшмэд үг, дуугүй морь бэлтгэх болж дээ.
Тэгээд ноён харанхуй шөнө болсон үед хүнд мэдэгдэхгүйгээр малгайнаас бусад хувцсаа сольж өмсөөд бэлдсэн номхон морийг нь унаад сэмхэн гараад явж дээ.
Тас харанхуй шөнө гэрээс гараад муу юм гэлдэрч явсаар нэг дөрөлж (хөтөл) дээр гараад иртэл нэг хүнтэй тааралджээ. Эхлээд ноён тэр хүнтэй мэнд усаа мэдэлцээд, харанхуй шөнөөр, харгуй замгүй газар чи бид юуны учир тааралдваа гээд, өөрөө тун ядмаг нэгэн болж, хэрэг зорилгоо хэлж дээ. Тэгсэн чинь нөгөө хүн нь шилийн сайн эр явж байгаад таарсан байж дээ.
Тэгээд нөгөө сайн эр чи бид хоёрын хэрэг зорилго нэг юм байна. Энэ хавьд нэг баян, зан муутай айл нэг байгаа, тэр айлаас хоёулаа нэг нэг шөлны юм авна гээд дагуулаад явж дээ.
Тэгээд гэнэт та энд хоёр морио бариад энд сууж бай, би яваад 2 хонь аваад ирнэ гээд нөгөө сайн эр явган яваад өгч дээ.
Ноён юу болдог бол доо гэж бодоод, хүлээгээд сууж байтал удсангүй нөгөө эр хоёр хонь чирсээр хүрээд ирж дээ.
Тэгээд нөгөө сайн эр хулгайлсан нэг хониныхоо хөлийг хүлж өгөөд,ноёныг моринд нь мордуулаад хонийг нь авч өгөөд, өөрөө хонио шууд аваад мордоод цааш хамт багахан газар явах болж дээ.
Тэгсэн нөгөө сайн эр гэнэт бид нар чинь амны хишиггүй улсууд юмдаа, гайгүй сайн ноёнтой юмсан, маргааш ноёноосоо салах цаг болж дээ гэж ярьж дээ.
Тэгтэл ноён, яагаад ноёноосоо салах болчихвоо гэж асуужээ?
Нөгөө сайн эр хэлж дээ, би сая хулгай хийх гээд шадар сайдын гэрийн гадуур гэтэж явтал, тэр гэрт хоёр хүн хоорондоо ярьж байна. Маргааш ноёныг айлын хүүхдийн үсний найран дээр урьж авчираад хороор найруулсан архи өгч алаад, өөрөө ноён болох тухайгаа ярьж байна гэжээ.
Үүний мэдсэн ноён, өө хайран ноён, өө хайран ноён, сайн ноён байсан юмсан гээд дуу халаг алдаад, тэр хоёр салах болж дээ. Гэтэл нөгөө сайн эр тэгээд хоёулаа дараа бие биенээ яаж олж таних вэ? Уг бие биедээ тус болж явбал зүгээр юмсандаа гэжээ.
Тэгвэл хоёулаа малгайгаа солиад өмсчих үү гэсэн саналыг ноён гаргажээ. Энэ саналыг сайн эр зөвшөөрөөд малгайгаа сольж өмсөөд хоёр хулгайгч эр салаад явжээ.
Нөгөө муу ноён авч яваа хонио мориноосоо арай унагаад алдчихсангүй, гэрийнхээ гадаа ирээд, түшмэдээ дуудаад энэ хониныг тэмдэглээд хотондоо тавь, маргааш эзэнд нь буцааж өгнө гээд, маргааш юу болохыг мэдэж авсан ноён сэтгэл амар унтаад өгч дээ.
Маргааш өдөр нь шадар сайд айлын хүүхдийн үсны найранд ноёныг урьж дээ. Уригдсан ноён ч яваад очиж, найр ч эхэлж дээ. Шадар сайд ноёндоо хадаган дээр хор хийж найруулсан жүнзтэй архиа барьж, та энэ найрыг эхлүүлж, үг хэлж, энэ хундагыг тогтоож хайрлана уу гэжээ.
Хортой гэдгийг нь мэдэж байсан ноён, жүнзтэй архийг авч сэржим өргөхөд, сэржимээс үсэрсэн архи галын тулган дээр унахад түүний төмөр нь сэт үсэрч байжээ. Тэгээд ноён уг архийг нь шадар сайд өөрт нь эргүүлээд барьж дээ. Ноёны зарлигийг зөрөх эрх байхгүй учир шадар сайд өөд хаясан чулуу өөрийн толгой дээр, эд эзнээ танидаггүй, эрэг сүүлээ танидаггүй юм байна гээд уг архийг уугаад насан өөд болж дээ.
Ингээд тэр хошуу нутгийнхан сайн ноёнтойгоо урд удаан, сайн сайхан амьдарч гэнээ.
Эд эзнээ танидаггүй, эрэг сүүлээ танидаггүй гэдэг хэлц үгс яаж бий болсон вэ? Эдгээр хэлц үгсийн утгыг нэгэн үлгэрээр тайлбарлан гаргасан байна. Тэр үлгэрийг нь миний бие хагас дутуу,найруулга муутай бичих шиг боллоо.Та бүхэн уучилаарай. Энэ үлгэрийг намайг жоохон байхад манай эмээ л ярьж өгч байсан шиг санагдаж байгаа юм.
Эрт урдын цагт хошуу нутгийн ард түмэнтэй нэр сайтай нэгэн ноён байжээ. Тэр ноёнд ард түмэн нь их ам сайтай юм санж. Тэгээд ноён нэгэн өдөр ,нэг сайн зурхайчаар литээ (зурхайгаа) зуруулжээ. Тэгсэн чинь тэр зурхайч нь та тэдэн насан дээрээ, тэдэн сарын тэдний өдөр таалал төгсөх юм байна гэж зуржээ.
Тэгээд ноён асуужээ. Ер нь түүнээс гарах арга зам байна уу? гэж асуужээ. Зурхайч дахин үзээд ноёны асуултанд нь хариулж дээ.
Та тэр өдрийн урд шөнө нь хулгай хийвэл амьд гарах аргатай юм байна гэж айлджээ. Тэгээд ноён энэ явдлыг ямар ч хүнд хэлэлгүй бодоод л байж дээ. Хошуу нутагтаа ийм нэр хүндтэй, тэгээд бас нас өндөр болсон ноён хүн хулгай хийнэ гэдэг ч бас хүнд ажил байна даа гэж бодоод олон жил, сар, хоног өнгөрч дээ. Тэгээд нэг мэдэхэд л нөгөө аймшигт, түгшүүрт өдөр нь болох хугацаа болчих ч дээ.
Тэгээд ноён амиа аврахын тулд хулгай хийхээс аргагүй байдалд хүрч дээ.
Ноён хамаг түшмэл, албадаа цуглуулаад та нар надад нэг маш номхон морь, эмээл хазаартай нь бэлтгээд өг гэж тушаажээ.
Түүний хамгийн дотно түшмэд нь ноёнтон минь та яах гэж байнаа, танд ямар хэрэг явдал гарваа, юуны учир морь мал бэлдүүлээд байна гэж асууцгаажээ.
Хариуд нь ноён үг дуугүй эмээл хазаартай, унаж явахад номхон морь бэлтгэ гэж зарлиг буулгажээ. Нэгэнт л ноён зарлиг буулгасан учир түшмэд үг, дуугүй морь бэлтгэх болж дээ.
Тэгээд ноён харанхуй шөнө болсон үед хүнд мэдэгдэхгүйгээр малгайнаас бусад хувцсаа сольж өмсөөд бэлдсэн номхон морийг нь унаад сэмхэн гараад явж дээ.
Тас харанхуй шөнө гэрээс гараад муу юм гэлдэрч явсаар нэг дөрөлж (хөтөл) дээр гараад иртэл нэг хүнтэй тааралджээ. Эхлээд ноён тэр хүнтэй мэнд усаа мэдэлцээд, харанхуй шөнөөр, харгуй замгүй газар чи бид юуны учир тааралдваа гээд, өөрөө тун ядмаг нэгэн болж, хэрэг зорилгоо хэлж дээ. Тэгсэн чинь нөгөө хүн нь шилийн сайн эр явж байгаад таарсан байж дээ.
Тэгээд нөгөө сайн эр чи бид хоёрын хэрэг зорилго нэг юм байна. Энэ хавьд нэг баян, зан муутай айл нэг байгаа, тэр айлаас хоёулаа нэг нэг шөлны юм авна гээд дагуулаад явж дээ.
Тэгээд гэнэт та энд хоёр морио бариад энд сууж бай, би яваад 2 хонь аваад ирнэ гээд нөгөө сайн эр явган яваад өгч дээ.
Ноён юу болдог бол доо гэж бодоод, хүлээгээд сууж байтал удсангүй нөгөө эр хоёр хонь чирсээр хүрээд ирж дээ.
Тэгээд нөгөө сайн эр хулгайлсан нэг хониныхоо хөлийг хүлж өгөөд,ноёныг моринд нь мордуулаад хонийг нь авч өгөөд, өөрөө хонио шууд аваад мордоод цааш хамт багахан газар явах болж дээ.
Тэгсэн нөгөө сайн эр гэнэт бид нар чинь амны хишиггүй улсууд юмдаа, гайгүй сайн ноёнтой юмсан, маргааш ноёноосоо салах цаг болж дээ гэж ярьж дээ.
Тэгтэл ноён, яагаад ноёноосоо салах болчихвоо гэж асуужээ?
Нөгөө сайн эр хэлж дээ, би сая хулгай хийх гээд шадар сайдын гэрийн гадуур гэтэж явтал, тэр гэрт хоёр хүн хоорондоо ярьж байна. Маргааш ноёныг айлын хүүхдийн үсний найран дээр урьж авчираад хороор найруулсан архи өгч алаад, өөрөө ноён болох тухайгаа ярьж байна гэжээ.
Үүний мэдсэн ноён, өө хайран ноён, өө хайран ноён, сайн ноён байсан юмсан гээд дуу халаг алдаад, тэр хоёр салах болж дээ. Гэтэл нөгөө сайн эр тэгээд хоёулаа дараа бие биенээ яаж олж таних вэ? Уг бие биедээ тус болж явбал зүгээр юмсандаа гэжээ.
Тэгвэл хоёулаа малгайгаа солиад өмсчих үү гэсэн саналыг ноён гаргажээ. Энэ саналыг сайн эр зөвшөөрөөд малгайгаа сольж өмсөөд хоёр хулгайгч эр салаад явжээ.
Нөгөө муу ноён авч яваа хонио мориноосоо арай унагаад алдчихсангүй, гэрийнхээ гадаа ирээд, түшмэдээ дуудаад энэ хониныг тэмдэглээд хотондоо тавь, маргааш эзэнд нь буцааж өгнө гээд, маргааш юу болохыг мэдэж авсан ноён сэтгэл амар унтаад өгч дээ.
Маргааш өдөр нь шадар сайд айлын хүүхдийн үсны найранд ноёныг урьж дээ. Уригдсан ноён ч яваад очиж, найр ч эхэлж дээ. Шадар сайд ноёндоо хадаган дээр хор хийж найруулсан жүнзтэй архиа барьж, та энэ найрыг эхлүүлж, үг хэлж, энэ хундагыг тогтоож хайрлана уу гэжээ.
Хортой гэдгийг нь мэдэж байсан ноён, жүнзтэй архийг авч сэржим өргөхөд, сэржимээс үсэрсэн архи галын тулган дээр унахад түүний төмөр нь сэт үсэрч байжээ. Тэгээд ноён уг архийг нь шадар сайд өөрт нь эргүүлээд барьж дээ. Ноёны зарлигийг зөрөх эрх байхгүй учир шадар сайд өөд хаясан чулуу өөрийн толгой дээр, эд эзнээ танидаггүй, эрэг сүүлээ танидаггүй юм байна гээд уг архийг уугаад насан өөд болж дээ.
Ингээд тэр хошуу нутгийнхан сайн ноёнтойгоо урд удаан, сайн сайхан амьдарч гэнээ.
Subscribe to:
Posts (Atom)